Spread the love

İNSANI YAŞATMANIN HUKUKU

İslâm’ın Beş Temel Gâyesi ve Makâsıdü’ş-Şerîa

“Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez.” (Bakara, 2/185)

Din denildiğinde çoğu zaman akla emirler, yasaklar ve yerine getirilmesi gereken ibadetler gelir. Oysa İslâm hukuk düşüncesine daha yakından bakıldığında, bu hükümlerin insanın temel ihtiyaçlarını ve yararlarını korumaya yönelik olduğu görülür. İslâm hukukunda Makâsıdü’ş-Şerîa, yani şeriâtın maksatları, hükümlerin ardındaki bu temel amacı anlamaya yardımcı olan önemli bir düşünce çerçevesidir.

Başta İmam Gazzâlî olmak üzere klasik İslâm hukukçuları, İslâm’ın temel hükümlerinin beş ana değeri korumayı hedeflediğini ifade etmişlerdir: din, can, akıl, nesil ve mal. Bu beş esas, insanın hem bireysel hem de toplumsal hayatının korunmasına yönelik temel ilkeler olarak değerlendirilmiştir.

Dinin Korunması: İnsan Ruhunun İhtiyacı

İnsan yalnızca maddî ihtiyaçları olan bir varlık değildir. Aynı zamanda anlam arayan, inanan ve mânevî bir hayat yaşayan bir varlıktır. Bu nedenle İslâm’ın amaçlarından biri, insanın Allah ile olan bağını ve dinî hayatını korumaktır.

Namaz insanın Rabbiyle bağını güçlendirirken, oruç iradeyi ve sabrı geliştirir; zekât ise hem toplumsal dayanışmayı hem de insanın mal karşısındaki sorumluluk bilincini güçlendirir. Bu açıdan ibadetler yalnızca yerine getirilmesi gereken görevler değil, insanın ruhî ve ahlâkî gelişimine katkı sağlayan uygulamalardır.

Nitekim Hz. Peygamber (s), “Din kolaylıktır.” buyurarak İslâm’ın insanı güçlük altında bırakmayı değil, ona doğru ve dengeli bir hayat yolu göstermeyi amaçladığını ifade etmiştir.

Canın Korunması: Hayatın Kutsallığı

İslâm’ın temel hedeflerinden biri insan hayatının korunmasıdır. Kur’ân-ı Kerim’de, “Kim bir canı haksız yere öldürürse bütün insanlığı öldürmüş gibi olur; kim de bir canı kurtarırsa bütün insanlığı kurtarmış gibi olur.” buyurulur (Mâide, 5/32).

Bu anlayış, insan hayatına verilen değerin güçlü bir ifadesidir. Yaşam hakkının korunması, haksız yere öldürmenin yasaklanması, sağlık ve güvenliğin gözetilmesi bu temel amaçla ilişkilidir.

Bir hekimin hastasını yaşatmak için verdiği mücadele, bir annenin çocuğunu koruması ya da bir gönüllünün afet bölgesinde hayat kurtarmaya çalışması, insan hayatının değerini somutlaştıran davranışlardır.

Aklın Korunması: Bilgi ve Düşünce

İslâm’ın korumayı hedeflediği temel değerlerden biri de insan aklıdır. Çünkü insanın doğruyu yanlıştan ayırabilmesi, sorumluluklarını yerine getirebilmesi ve dünyayı anlamlandırabilmesi sağlıklı bir akla bağlıdır.

Kur’ân’ın ilk vahyinin “Oku!” (Alak, 96/1) şeklinde başlaması, bilgiye ve öğrenmeye verilen önemin dikkat çekici bir göstergesidir. Kur’ân’da insanı düşünmeye, akletmeye ve ibret almaya yönelten yüzlerce âyet bulunmaktadır.

Bu nedenle eğitim, ilim ve düşünce İslâm medeniyetinde önemli bir yere sahip olmuştur. Bunun yanında aklı ve muhakemeyi olumsuz etkileyen, insanın iradesini zayıflatan maddelerden uzak durulması da aklın korunması kapsamında değerlendirilmiştir.

Neslin Korunması: Aile ve Gelecek

Toplumun geleceği, sağlıklı aile yapıları ve güven içinde yetişen nesillerle şekillenir. İslâm hukukunda aileye, evliliğe, çocukların haklarına ve aile bireyleri arasındaki sorumluluklara ilişkin hükümlerin önemli bir bölümü bu anlayışla ilişkilidir.

Kur’ân, eşler arasındaki ilişkiyi sevgi ve merhamet üzerinden şöyle ifade eder:

“Size kendileriyle huzur bulacağınız eşler yaratması ve aranıza sevgi ile merhamet koyması O’nun âyetlerindendir.” (Rûm, 30/21)

Neslin korunması yalnızca çocuk sahibi olmak anlamına gelmez. Çocukların güvenli ve sağlıklı bir ortamda yetişmesi, aile bağlarının güçlendirilmesi ve toplumun gelecek kuşaklarının korunması da bu kapsamda değerlendirilir.

Ve elbette neslin korunmasının en önemli yollarının başında zinâ gibi nesli ifsâd eden fuhşiyata giden her türlü yolun kapanmasıyla mümkündür.

Malın Korunması: Emeğe ve Hakka Saygı

İslâm’da mal, insan hayatının amacı değil; ihtiyaçların karşılanması ve toplumun refahının sağlanması için bir araçtır. Bununla birlikte insanın emeğiyle elde ettiği malın korunması temel bir haktır.

Kur’ân, “Birbirinizin mallarını haksız yollarla yemeyin.” buyurarak ekonomik ilişkilerde adalet ve dürüstlüğün önemini vurgular (Bakara, 2/188).

Hırsızlık, gasp, dolandırıcılık ve rüşvet gibi fiiller yalnızca malî kayıplara yol açmaz; aynı zamanda toplumdaki güven duygusunu da zedeler. Bu nedenle helal kazanç, dürüst ticaret, mülkiyet hakkı ve ekonomik adalet, malın korunması ilkesinin önemli unsurlarıdır.

Beş Gaye, Bir Bütün

Makâsıdü’ş-Şerîa çerçevesindeki bu beş temel amaç, birbirinden tamamen bağımsız değildir. Aksine insanın bütüncül olarak korunmasını hedefler:

Temel gâye:	Korunan değer:
Dinin korunması:	İnanç ve mânevî hayat.
Canın korunması:	Yaşam ve güvenlik.
Aklın korunması:	Düşünce, bilgi ve eğitimin yanı sıra alkol ve uyşturucuya karşı tedbir.
Neslin korunması:	Aile ve gelecek nesiller.
Malın korunması:	Mülkiyet, emek ve ekonomik güvenlik.

Bu açıdan bakıldığında İslâm hukukunun yalnızca “ne yapılmalı, ne yapılmamalı?” sorusuna cevap vermediği; aynı zamanda “Bu hükmün amacı nedir, hangi temel değeri korumaktadır?” sorularına da cevap aradığı görülür.

İslâm’ın beş temel gayesine birlikte bakıldığında, bütün yolların insanın korunmasına ve insan hayatının anlamlandırılmasına çıktığı görülür.

Din insanın ruhunu, can bedenini, akıl düşüncesini, nesil geleceğini, mal ise emeğini ve ekonomik güvenliğini korur.

Bu nedenle Makâsıdü’ş-Şerîa, İslâm hukukunun yalnızca hükümlerini değil, bu hükümlerin ardındaki hikmeti anlamaya da imkân sağlayan önemli bir perspektiftir.

Kur’ân’ın Hz. Peygamber için ifade ettiği “Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik.” (Enbiyâ, 21/107) âyeti, bu anlayışın ruhunu özetleyen önemli bir ifadedir.

Klasik literatürde din, can, akıl, nesil ve mal şeklinde ifade edilen bu beş temel amaç, modern dönemde bazı İslâm hukukçuları tarafından insan onuru, adalet, özgürlük ve çevrenin korunması gibi daha geniş değerlerle birlikte yeniden ele alınmaktadır.

Sonuç olarak Makâsıdü’ş-Şerîa, İslâm hukukunu yalnızca kurallar bütünü olarak değil, insanın hayatını, onurunu, inancını, aklını, ailesini ve emeğini korumayı amaçlayan bütüncül bir değerler sistemi olarak okumaya imkân verir. Bu yönüyle İslâm’ın beş temel gâyesi, geçmişten günümüze uzanan önemli bir hukuk ve ahlâk düşüncesi olarak insanı merkeze alan bir yaklaşım ortaya koymaktadır. Yani “Kurtuluş İslâm’dadır.”

Nursi ÜNALAN

nursiunalan@hotmail.com