TASAVVUF FİZİĞİ -1- SOFİ BİNALAR

Spread the love

HİCRET İLE YÜKSELEN BİNALAR

Asitane, İmarethane, Dergah,Tekke, Zaviye ve türbelerin bir mescit yada cami çevresine şekillenen bir külliye olarak fiziki karakteristiği ile ele alınacak olursa Tasavvuf fiziğini oluşturduğunu ifade edebiliriz. Hz Peygamber döneminde inşa edilen Mescidi Nebevi örnek model olarak kabullenilip daha Hz Muhammed hayatta iken Çin, Hindistan, Umman, Yemen, Eritre, Etopya, Sudan gibi birçok coğrafyada Mescidi Nebevi modeline uygun Suffe, Hücre-i Saadet (ki daha sonra Türbe olur) ve mescitten müteşekkil camiler inşa edilmiştir.

İslam Dünyasını Merkezde Hicaz bölgesi olarak düşünüp Hz Peygamber dönemine en yakın tarihleri dikkate alarak Camilerin dünyaya yayılmasını incelerken Tasavvufun Fiziki çevrede başlattığı değişim ve dönüşümün binalar ile ortaya çıktığını görürüz.

Bu kapsamda Merkez Hicazdan başlayarak Güneyde (Güneyin Ortası, Güneyin Batısı, Güneyin Doğusu) Hicret ve ticaret ile yayılan İslam Dininin Güneyin Doğusunda Vakvakiye’den (Papua) Güneyin Batısındaki Zenzibar’a (Mozambik) uzanan Sirivijaya deniz halklarının inşa ettiği camileri incelemeliyiz. 19.yy uydurulan BAAS-PERS horoz dövüşünde Şirazi Halklar denilen deniz halklarının iranın Şiraz Vilayeti ile hiçbir ilişkisi yoktur. Sirivijaya halklarını Şirazi diye kaba bir zorlama ile İran ulusalcı aklı kendilerinin uzantısı. Arapçı akılda özellikle Zenc Kitabındaki ifadeler ile Arap kökenli halklar diye sahiplensede bu halklar Sieivijya adıyla nam salmış halklardır.

Doğuda (Doğunun Batısı, Doğunun Doğusu) olarak özellikle Hz Peygamber daha hayattayken Çin’in güneyinde inşa edilen camileri ve Sahabe döneminde doğuda İran’dan Çin’in kuzeyine uzanana coğrafyada inşa edilen camileri incelemeliyiz.

Kuzeyde (Kuzeyin Ortası, Kuzeyin Doğusu, Kuzeyin Batısı) olarak ele alıp kuzeyin ortasında Mezopotamya’dan Kafkaslar ve Sibirya’ya uzanan hattaki camiler ile Kuzeyin batısında İskandinavya’da Kuzeyin doğusundaki Kamçatka yada Tabgaç yurduna uzanan coğrafyada ki camileri incelemeliyiz.

Batıda (Batının Güneyi, Batının Kuzeyi) şeklinde kategorize ederek Sahra üstü Afrika’dan Güney Amerika’ya ve Anadoludan Avrupa ve Kuzey Amerika’ya (Kolob öncesini esas alarak) dünyada Camiler ile mimari ayak izlerini sürerken İslam’ın Global ölçekteki yayılmasını da takip etmiş olacağız.

İslam’ın yayılışı ve eş zamanlı olarak ta Mimari arınma ve Fiziki dönüşümleri Tasavvuf Fiziği başlığı altında Sofi (arınmış) Binalar alt başlığı ile incelemeye çalışalım. Aynı coğrafi bakışla bir sofinin yaşam ayrıntısındaki fiziki çevreye hane mimarisinden Şehir tasarımına bu bakışı genişletebiliriz. Sofi birinin, Çevre ile eşya ile ilişkilerini de bu bakışla incelersek göreceğiz ki Tasavvuf mistik bir arınma değil fiziki bir arınma, beşeri bir dönüşümdür. Tasavvuf aynı zamanda bir kentsel dönüşüm hareketidir.

İSLAM DÜNYASININ MERKEZİ HİCAZ

KUBA CAMİİ

Eski Hali Yeni Hali

KUBA CAMİİ (Hz.Muhammed’in yaptığı İlk Camii)

Kuruluş tarihi; MS 622 / Hicri 1

Yeri; Kuba/Medine/S.Arabistan

Hz. Muhammed’in Medine’ye hicretinin ilk gününde kurulan dünyanın ilk camisi.İlk taşının peygamber tarafından konuldu. Hz Osman ( 644-656 CE ) döneminde genişletildi. Mervan döneminde, 684’de bir başka genişleme daha yaşandı. Halefi el-Velid I (705-715) döneminde cami yeniden inşa edildi.İlk ” minare “si Ömer bin Abdülaziz ( 717-720) döneminde eklendi .

Osmanlı döneminde , Sultan Süleyman 1543’te minarenin ve caminin tavanının yeniden inşasını finanse etti. Sultan II. Mustafa 1699’da aynı unsurları tekrar yeniledi. 1829’da II. Mahmud (1808-1839 ) ve I. Abdülmecid ( 1839-1861 ) dönemlerinde büyük yenilemeler ve değişiklikler gerçekleşti .

Cami, 1980’lerde tamamen değiştirildi.

MESCİD-İ NEBEVİ

Eski Hali Yeni Hali

MESCİD-İ NEBEVİ; İlk Suffa Olan Camii

Kuruluş tarihi; MS 622 / Hicri 1

Yeri; Medine/S.Arabistan

Hz Muhammed’in caminin inşasında bizzat çalıştı. Hz. Muhammed’in mübarek kabri buradadır.

Kanuni Sultan Süleyman (1520-1566) caminin doğu ve batı duvarlarını yeniden inşa etti ve Süleymaniyye olarak bilinen kuzeydoğu minaresini ekledi . Kanuni Sultan Süleyman (1520-1566) caminin doğu ve batı duvarlarını yeniden inşa etti, kuzeydoğuya Süleymaniyye minaresini ekledi. Hz. Muhammed’in mihrabı Şafiiyye’nin yanına Ahnaf adlı yeni bir mihrap ekledi ve Hz. Muhammed’in türbesine yeni bir çelik örtülü kubbe yerleştirdi. Kanuni Sultan Süleyman, Osman Gazi’den itibaren Osmanlı padişahlarının isimlerini kendisine ( Kanuni ) yazdırdı ve “Rahmet Kapısı”nı yeniden canlandırdı. Bugün kullanılan minber Sultan III . Murad (1574-1595) tarafından yaptırıldı. 1817 yılında Sultan II. Mahmud (1808-1839) caminin güneydoğu tarafına Ravza-i Mutahhara inşasını tamamladı ve yeni bir kubbeyle örttü. Kubbe 1837 yılında yeşile boyandı ve o zamandan beri ” Yeşil Kubbe ” olarak anılmaktadır. Sultan I. Abdülmecid (1839–1861 ), 1849’da başlayarak camiyi yeniden inşa etmek için on üç yıl harcadı. Caminin yeniden inşasında ana malzeme olarak kırmızı taş tuğlalar kullanıldı. Caminin taban alanı 1.293 metrekare artırıldı.

10 Ocak 1919’da Medine Kuşadası’nın sona ermesinin ardından 72 gün direnen “Çöl Kaplanı” Fahri Paşa’nın kendi subayları tarafından tutuklanmasının ardından Suud bin Abdülaziz 1805’te Medine’yi ele geçirdiğinde, Vahhabiler Medine’deki her türbeyi ve kubbeyi yıktılar

GÜNEYDE İSLAM MİMARİSİ GÜNEY’İN ORTASI

Sanaa Ulu Camii

Kuruluş tarihi; (630) (GüneyDoğu Afrikada İlk Camii)

Yeri; Sanaa/Yemen

İslam kaynaklarına göre, Hz. Muhammed’in MS 630 yılında Sana’daki Ulu Cami’nin inşasını emrettiği velirtilmiştir. Mekke ve Medine’nin dışında Peygamber emri ile inşa edilen ilk cami olduğu bilinmektedir. Hicret sonrası bu dönemde (MS 622-632), Sana’nın İslam dininin yayılmasında merkezi bir rol oynadığı görülmüştür. Ulu Cami’de keşfedilen arkeolojik buluntuların çoğu, Aksum Katedrali’nden ve Saba Gumdan Sarayı’ndan gelen birkaç eser de dahil olmak üzere, Hz. Muhammed hayattayken inşa edildiğini desteklemektedir .

Mazin Camii

Mazin Camii (Mescid-i Midhmar)

Kuruluş tarihi; (628) (Güney Merkezde İlk Camii)

Yeri; Samail/Umman

Mazin Bin Xudaba Al – Saadi’nin Annesinin hastalığına şifa dilediği putundan bir fayda bulamayınca. Onu kırıp Hz. Muhammed’e gelip İslam ile müşerref olunca söndüğünde yaptığı bu cami Umman’da il camiidir.

Tsingoni Camii

Kuruluş tarihi; (1441) (Güney Merkezde Fransız Müstemlekesi Sevahili Komor ülkesi)

Yeri; Tsingoni/Mayotte/Fransa

Madagaskar, AvusturyaEndonezya Arap ve Afrika halkları karışık bir kültürden gelen ve Maore Sultanlığı toprağı olup tamamı sünni Müslüman halklardan oluşan bu ada Sömürgeci İngiliz korsanları tarafından Fransızlara satıldı ve halen Fransız sömürgesidir. Halk Müslüman olmasına rağmen sömürge öncesine ait tüm eserler yok edilmiştir.

Mauritius Adası Cuma Camii

Kuruluş tarihi; (1852) (Güney Merkezde Hint Okyanusu)

Yeri; Port Louis/Mauritius (Dunyah Arubiyye)

Hindistan’ın Kutch kentinden bir pir olan Şeyh Cemal Şah tarafından 1850’de yapılan bu cami öncesinde de yüz yıllardır burada Arap Müslümanlar yaşıyordu. Adanın adı Dunyah Arubiyye (دنية عروبي) olarak biliniyordu. Ancak Sömürgeciler adanın belge belit yapıtları, zenginlikleri hatta insanlarını çaldığı gibi adanın adını da çalmıştır.

GÜNEYİN BATISI

Sahabe Mescidi

Kuruluş tarihi; (615-630) (Afrikada İlk Camii)

Yeri; Massava/Eritre

Habeşistan’a Hicret eden Müslümanlar yapmıştır.

Bir mihrap ve küçük bir minareye görünümü bir minberden oluşan taş yapı şeklinde açık hava musallasıdır. (namazgah)

Yakınına 1517 de Osmanlı Habeş Eyaleti kurulduktan sonra Şeyh Hammali Camii inşa edilmiştir.

El Necaşi Camii

Kuruluş tarihi; (615-630) (GüneyDoğu Afrikada İlk Camii)

Yeri; Massava/Eritre

Cami kompleksinde ana cami binasının arkasında Habeşistana ilk hicret eden Müslümanlara ait 15 türbe vardır.

Eylül 2018 yılında cami, Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı (TİKA) yeniledi. Cami binasının etrafına konaklama yerleri, ziyaretçi merkezi ve tuvaletler inşa etti. 2021 yılında cami, Tigray Savaşı sırasında yaşanan çatışmalarda hasar gördü. Minare yıkıldı, kubbesi kısmen çöktü ve cephesi harap oldu. Etiyopya Hükümeti binayı onarmaya yemin etti.

Mescid-i Kıbleteyn

Kuruluş tarihi; (615-630) (İki Kıblelilidir.)

Yeri; Zeila/Awdal/Somaliland

Caminin adı, iki mihrabına atıfla ‘iki kıbleli cami’ anlamına gelir. Kıble tayin eden ayet gelmeden önce inşa edildiğinden mihraplardan biri kuzeye Mekke’ye, diğeri ise kuzeybatıya Kudüs’e doğru yönlendirilmiştir. Günümüzde harabe durumdadır. Babu Dena adlı bir şeyhin mezarını da barındırıyor.

https://books.openedition.org/cfee/714

Kilva Ulu Camii-Sanga Camii

Kilva Ulu Camii

Kuruluş tarihi; (830-1000)

Yeri; Kilva Kisivani/Tanzanya

Shanga,/Pate Adası/Kenya

Şiraz camii anlayışı Çin’den m-Mozambik’e kadar tüccarlara yönelik inşa edilmiş cami sitilidir. Kenya Shanga adasında temeli bulunan cami 830 yıllarına aittir. Ayrıca birçok kazıda aynı tarihlere ait sikkeler bulunmuştur

https://ajammc.com/2023/08/26/shirazi-mosques-east-africa-china/

Tanzanya’nın Kilva Kisivani adasında bulunan ve 10. yüzyılda inşa edildiği düşünülen caminin, yerel halk tarafından yapıldığı tahmin edilmektedir. 11-13. yüzyıllarda ana yapıyı teşkil eden unsurların eklendiği cami, tamamı çatı ile örülmüş, avlusuz bir yapıdır.

https://www.gzt.com/mecra/dogu-afrikanin-en-eski-mescitleri-3423325

Ayrıca Madagaskar’da sömürge öncesi islam yaygınken şu an Müslümanlar azınlık ve ciddi ayrımcılığa tabi oluyor.

GÜNEYİN DOĞUSU

Çeraman Cuma Camii

Kuruluş tarihi; (629) Hindistan Alt Kıtası

Yeri; Kerala/Hindistan

Hindistan’da inşa edilen ilk cami olup Malik Dinar tarafından inşa edilmiştir.

Cami, Lopo Soares de Albergaria’nın Kodungallur limanına saldırması üzerine 1504 yılında Portekizliler tarafından yıkıldı. İslami yapı ve yapıtlara soy kırım uygulayan haçlıların Cami binası saldırıdan sonra 16. yüzyılın ortasından 17. yüzyılın başına kadar restore edildi

Malik Dinar Camii

Kuruluş tarihi; (642)

Yeri; Kasaragod bölgesi/Kerala/Hindistan

Hasan el-Basri’nin müridi olan Malik Dinar tarafından kurulan bir Sufi Sünni cami ve dergâhıdır. İki katlı cami, Kerala-İslami geleneksel tarzda inşa edilmiştir ; [ 1 ] ve 2018’de İslami tarzda kapsamlı bir şekilde yeniden düzenlenmiştir. Komplekste cami ve dergâhın yanı sıra medrese, mezarlık ve yetimhane de yer alıyor.Muharrem ayı boyunca Şebi Arus kutlanır.

Xirki Camii

Kuruluş tarihi; (1351)

Yeri; Hirki Köyü/Satpula / Güney Delhi/Hindistan

Xirki Camii (خيركي مسجد), Hindistan’ın Güney Delhi kentindeki Satpula yakınlarındaki Xirki Köyü’nde bulunan eski bir camidir, şu anda kısmen harabe halindedir. Cami, Tuğluk Hanedanlığı’ndan Firuz Şah Tuğluk ( 1351–1388) Cihan Cunan Şah tarafından yaptırılmıştır .

Camia Mescidi Banbhore

Kuruluş tarihi; (727)

Yeri; Banbhore/Sind/Pakistan

Pakistan’ın Banbhore kentindeki cami, Arap generali Muhammed İbn Kasım tarafından MS 711’de fethedilen bir bölgede yer almaktadır. Bu caminin kıble duvarı vardır ancak mihrabı yoktur. Bina doğu-batı yönündedir ancak mihrap nişi yoktur. 1958’de antik Banbhore kentinde başlayan kazılar sırasında ortaya çıkarılan Banbhore Camisi, Hint-Pakistan alt kıtasındaki bilinen en eski camilerden biridir. Arkeolojik kalıntılardan çıkarılan planı, Kufe’deki (670) ve Wasit’teki (702) cemaat camilerinin planlarına çok benzemektedir. Sitede bulunan yazıtlar caminin tarihini 727 olarak göstermektedir. Bu cami Mekke’ye 2,5 derecelik bir açıyla bakmaktadır. Not: Bu, orijinal kıble yönünü belirleyebildiğimiz Mekke’ye bakan ilk camidir.

https://nabataea.net/explore/cities_and_sites/banbhore-mosque/

Krue Se Camii

Kuruluş tarihi; (1564)

Yeri; Patani/Tayland

Patani Krallığı’nın tarihi olan Hikayat Patani’ye göre , Sultan Muzaffar Şah (ö. 1564) döneminde iki cami inşa edilmiştir. Halk Patani’de bir üs kuran Çinli korsan Lim Toh Khiam tarafından yaptırıldığına inanıyor.

Pattani’nin 1785’te Siam tarafından ele geçirilmesinden sonra Bangkok’a götürülen bir top olan Phaya Tani’nin bir kopyası yapıldı ve Krue Se Camii’nin önüne yerleştirildi. Ancak, onu ‘sahte’ olarak gören ve Pattani’nin sembolü olarak kabul edilen orijinal topun iadesini isteyen ayrılıkçılar tarafından bombalanması nedeniyle hasar gördü.

Şeyh Kerimul Mahdum Camii

Kuruluş tarihi; (1380)

Yeri; Simunul/Tawi-Tawi/Filipinler

Yerel halk inanışına göre, 1380 yılında Şeyh Kerimül Makhdum adlı Suriyeli bir Arap tüccar ve Sünni Sufi alimi tarafından yaptırılmıştır. İlk olarak, mevcut caminin içinde bulunan eski caminin sütunlarının, 1380 yılında inşa edildiği iddia edilen orijinal caminin sütunları olduğu düşünülmüştür.

2005 yılında Müslüman Mindanao Özerk Bölgesi Valisi Zaldy Ampatuan , Filipin hükümetine, Suudi Arabistan’a ve diğer Müslüman ülkelere caminin restore edilmesi ve Filipinler’in güneyinde dini bir turizm merkezi olarak geliştirilmesi çağrısında bulundu.